ความเข้าใจเรื่องตำแหน่งเจ้าจอม และพระสนม จากหน้าบันทึกราชสำนักสยาม จารึกโบราณราชประเพณี
อ้างอิงข้อมูลจาก สำนักข่าวอิศราในหัวข้อ : ความหมายพระสนม พระสนมเอก เจ้าจอม เจ้าจอมมารดา ลำดับชั้นพระภรรยาเจ้า ระบุต่อมาถึง เกร็ดความรู้ประวัติศาสตร์ ราชสำนักสยาม ตามจารึกโบราณราชประเพณี กับความหมายพระสนม พระสนมเอก เจ้าจอม เจ้าจอมมารดา ลำดับชั้นพระภรรยาเจ้า
ในอดีตนั้นพระมหากษัตริย์ไทยมีพระมเหสี ข้าบาทบริจาริกา จำนวนมาก เพื่อเป็นเครื่องแสดงความบริบูรณ์บุญมากบารมีของพระมหากษัตริย์ และเกี่ยวเนื่องกับอิทธิพลทางการเมือง ระบบพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน ตลอดจนช่วยค้ำจุนสถาบันพระมหากษัตริย์ ระหว่างกษัตริย์กับขุนนาง ขุนนางกับพ่อค้า ดังจะเห็นว่า มีการนำลูกหลานมาถวายตัวเป็นข้าบาทบริจาริกา ชัดเจนมากที่สุด ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
การที่พระมหากษัตริย์มีพระมเหสี ข้าบาทบริจาริกา จึงมิได้เพื่อความสำเริงสำราญดังที่หลายคน โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ คิดเห็นเช่นนั้นไม่
ว.เสนีวงศ์ ณ อยุธยา ได้เขียนเรื่องความหมายของพระสนม พระสนมเอก เจ้าจอม เจ้าจอมมารดา และลำดับชั้นของพระภรรยาเจ้า ไว้ในหนังสือ “153 พระมเหสี เจ้าจอม ในรัชกาลที่ 5” โดยสำนักพิมพ์สยามความรู้ ไว้อย่างน่าสนใจ ตอนหนึ่งระบุว่า
“พระภรรยาเจ้า” หมายถึง สตรีผู้ถือกำเนิดในวังหลวง เป็นลูกสาวหรือหลานของพระเจ้าแผ่นดิน หรือเจ้านายพระองค์ใดก็ตาม ซึ่งเมื่อเจริญวัยขึ้นได้เป็นภรรยาของพระเจ้าแผ่นดิน ย่อมจะดำรงพระฐานันดรศักดิ์ของพระภรรยาเจ้า แต่จะได้เป็นพระอัครมเหสี หรือพระอรรคชายา ขึ้นอยู่กับจะได้รับพระมหากรุณาธิคุณ
กฎมณเฑียรบาลและพระประเพณีนิยม กำหนดให้พระเจ้าแผ่นดินทรงมีภรรยาเจ้าได้เพียง 4 ตำแหน่งเท่านั้น คือ
- พระอัครมเหสี
- พระมเหสี
- พระราชเทวี
- พระอรรคชายา
อย่างไรก็ตามในแผ่นดิน ร. 5 ยังแบ่งย่อยเป็น “ชั้นลูกหลวง” หมายถึง พระองค์ที่เป็นลูกสาวของรัชกาลที่ 4 หรือเป็นพระน้องนางต่างมารดาในรัชกาลที่ 5 ได้แก่
- พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่งพระบรมราชินีนาถ (สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง)
- พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่งพระบรมราชเทวี (สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า และสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี)
- พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง ตำแหน่ง พระราชเทวี (สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าสุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี)
ส่วน “ชั้นหลานหลวง” หมายถึงผู้ที่มีศักดิ์เป็นหลานสาวของรัชกาลที่ 4 ได้แก่
พระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวง ตำแหน่ง พระอรรคชายา (พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฎ ปิยมหาราชปดิวรัดา, พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา)
อย่างไรก็ดี ล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 ทรงเพิ่มตำแหน่งพระภรรยาเจ้าขึ้นอีก 1 ตำแหน่ง นอกเหนือจาก 4 ตำแหน่งที่ปฏิบัติมาตั้งแต่ครั้นกรุงศรีอยุธยา
นั่นคือ ตำแหน่ง “พระราชชายา” ให้แด่ “เจ้าดารารัศมี” แม้ตำแหน่งดังกล่าวจะเทียบเท่า พระอรรคชายา แต่ที่พระองค์ทำเช่นนี้ เพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ครองตำแหน่งในฐานะเจ้าหญิงล้านนา
“บาทบริจาริกา พระสนม เจ้าจอม” หมายถึง นางสนองพระโอษฐ์ของพระมหากษัตริย์ เรียกอย่างสามัญว่า ภรรยาน้อย ไม่เฉพาะสามัญชนที่สามารถเป็นได้ แต่รวมถึงธิดาของพระบรมวงศานุวงศ์ด้วย
สตรีชาวบ้านสามัญชนนั้น เมื่อได้เป็นพระสนมเจ้าจอมแล้ว ยังคงถือเป็นสามัญชน มิได้มีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้า แต่หากมีพระโอรสหรือพระธิดา ลูกจะถือเป็นเจ้าชายเจ้าหญิงชั้นโท โดยเจ้าจอมที่มีลูกจะมีบรรดาศักดิ์เปลี่ยนเป็น “เจ้าจอมมารดา” และ “เจ้าคุณจอมมารดา” ซึ่งเป็นตำแหน่งพิเศษ
ข้อมูลจากเว็บไซต์ศิลปวัฒนธรรม สรุปโดยง่าย “เจ้าจอม” คำนี้เรียก “สตรีสามัญชน” ที่เป็นบาทบริจาริกาถวายงานรับใช้พระมหากษัตริย์ มีตำแหน่งเทียบเท่าพระสนม ตัวอย่างเจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเช่น เจ้าจอมเอี่ยม, เจ้าจอมเอิบ, เจ้าจอมอาบ, เจ้าจอมเอื้อม (4 ใน 5 ท่านแห่ง “เจ้าจอมก๊กออ”) เจ้าจอมโหมด, เจ้าจอมแจ่ม, เจ้าจอมสดับ (ท่านเป็นหม่อมราชวงศ์ แม้จะมีเชื้อเจ้า แต่หม่อมราชวงศ์และหม่อมหลวงถือเป็นสามัญชน) เป็นต้น.
ขอบคุณภาพจาก : เว็บไซต์คลังข้อมูลดิจิทัล (Digital Collections) ของห้องสมุดมหาวิทยาลัยมิชิแกน (University of Michigan) สหรัฐฯ
อ่านข่าวเพิ่มเติม
- วันกองทัพเรือ 20 พ.ย. 65 ครบรอบ 116 ปี เทิดพระเกียรติ กรมหลวงชุมพรฯ
- ประวัติ สุนทรภู่ ผลงานกวีเอก 4 แผ่นดิน ได้รับการยกย่องจากยูเนสโก
ติดตาม The Thaiger บน Google News:
ข่าวล่าสุด
